ابراء در حقوق و فقه اسلامی به معنای چشمپوشی اختیاری طلبکار از طلب خود است. این عمل حقوقی یکطرفه است و به آن ایقاع گفته میشود، یعنی فقط با اراده طلبکار انجام میشود و نیازی به رضایت بدهکار ندارد.
تعریف قانونی
طبق ماده ۲۸۹ قانون مدنی ایران:
«ابراء عبارت است از اینکه دائن (طلبکار) از حق خود به اختیار صرفنظر کند.»
ویژگیهای ابراء
- رایگان است: طلبکار بدون دریافت هیچ عوضی از حق خود میگذرد.
- یکطرفه است: فقط با اراده طلبکار انجام میشود.
- سبب سقوط تعهدات است: با ابراء، دین از ذمه بدهکار ساقط میشود.
- نیاز به وجود دین دارد: دین باید موجود و آزاد باشد تا قابل ابراء باشد.
مثالهایی از ابراء
- بخشیدن بدهی مالی به یک فرد
- صرفنظر از مهریه توسط زن
- چشمپوشی از حق قصاص یا دیه
ابراء در حقوق (بررسی حقوقی ابراء در نظام حقوقی ایران)
ابراء در حقوق ایران به عنوان «اسقاط اختیاری طلب توسط طلبکار» شناخته میشود که بر اساس مواد ۲۸۹ تا ۲۹۱ قانون مدنی تنظیم شده است. این عمل یک ایقاع (عمل حقوقی یکطرفه) محسوب میشود که با اراده طلبکار، بدهکار را از تعهد خود آزاد میکند.
شرایط صحت ابراء در حقوق ایران
-
وجود دین (طلب) معین و قطعی:
-
طلب باید مسلم و محقق باشد (مثلاً اگر شخصی هنوز بدهکار نشده، ابراء بیمعناست).
-
دین میتواند نقدی (مثل پول)، عینی (مثل تحویل کالا) یا حتی تعهد به انجام کاری باشد.
-
-
اهلیت طلبکار:
-
طلبکار باید عاقل، بالغ و رشید باشد (مطابق ماده ۲۱۰ قانون مدنی).
-
ابراء توسط فرد ورشکسته یا محجور (در صورت عدم تأیید دادگاه) ممکن است باطل باشد.
-
-
قصد و رضایت طلبکار:
-
ابراء باید اختیاری و بدون اکراه یا اشتباه باشد (ماده ۱۹۹ قانون مدنی).
-
اگر طلبکار تحت فشار مالی یا تهدید ابراء کند، معتبر نیست.
-
-
عدم وجود عوض (رایگان بودن):
-
اگر در مقابل ابراء، بدهکار پول یا مال دیگری بدهد، این عمل ابراء نیست، بلکه ممکن است صلح، هبه معوّض یا اقاله باشد.
-
آثار حقوقی ابراء
-
سقوط تعهد بدهکار: با ابراء، بدهکار دیگر هیچ تکلیفی برای پرداخت دین ندارد.
-
غیرقابل بازگشت بودن (در صورت عدم شرط):
-
اگر طلبکار بدون قید و شرط ابراء کند، نمیتواند بعداً آن را پس بگیرد (مگر در موارد فریب یا اشتباه).
-
-
عدم نیاز به قبول بدهکار: ابراء یک ایقاع است و نیاز به موافقت بدهکار ندارد.
تفاوت ابراء با نهادهای مشابه
| مفهوم | تعریف | تفاوت با ابراء |
|---|---|---|
| اقاله | توافق دوطرفه برای انفساخ عقد | نیاز به توافق دارد، اما ابراء یکطرفه است. |
| هبه | بخشش مال (نه طلب) | هبه مربوط به اموال است، درحالیکه ابراء مربوط به دین است. |
| صلح | توافق برای سقوط حق یا تعهد | ممکن است در مقابل عوض باشد، اما ابراء رایگان است. |
مثال عملی در حقوق
-
مثال ۱ (صحیح):
-
امین به سپهر ۵۰ میلیون تومان بدهکار است. سپهر به او میگوید: «من این بدهی را به تو بخشیدم». این ابراء صحیح است و امین دیگر بدهی ندارد.
-
-
مثال ۲ (باطل):
-
نازنین تحت فشار خانوادهاش میگوید: «من طلبم از علی را بخشیدم». چون اکراه وجود دارد، ابراء باطل است.
-
آیا ابراء نیاز به سند رسمی دارد؟
-
اگر دین (طلب) مستند به سند رسمی باشد (مثل سند وام بانکی)، بهتر است ابراء نیز به صورت رسمی ثبت شود تا در آینده مشکل اثبات پیش نیاید.
-
اما در طلبهای عادی (مثلاً قرضهای معمولی)، قول شفاهی هم کافی است، هرچند ممکن است در دادگاه اثبات آن سخت باشد.
سوالات متداول
۱. آیا بعد از ابراء میتوان از آن رجوع کرد؟
-
خیر، مگر اینکه اشتباه، اکراه یا فریب در کار باشد.
۲. آیا ابراء برای دیون شرعی (مثل خمس و زکات) هم جاری است؟
-
بله، اما در برخی موارد (مثل خمس) باید با شرایط خاصی باشد.
۳. اگر طلبکار فوت کند، آیا ورثه میتوانند ابراء او را نقض کنند؟
-
خیر، ابراء یک عمل قطعی است و ورثه نمیتوانند آن را برهم بزنند
در فقه و حقوق، ابراء به انواع مختلفی تقسیم میشود که بر پایهی موضوع ابراء، شرایط طرفین، زمان اجرا و شکل آن دستهبندی میگردد. در ادامه، انواع مهم ابراء را شرح میدهم:
۱. ابراء کلی و ابراء جزئی
ابراء کلی:
وقتی طلبکار همهی طلب خود را میبخشد.
مثال: طلبکار میگوید: “همه طلبم را بخشیدم.”
ابراء جزئی:
وقتی فقط بخشی از دین مورد ابراء قرار میگیرد.
مثال: “از مبلغ یک میلیون تومان، ۵۰۰ هزار تومان را ابراء کردم.” ابراء و اعراض
۲. ابراء معلق و ابراء منجز
ابراء منجز :
ابرایی که بدون هیچ شرط و قید انجام میشود و فوراً اثر میگذارد.
مثال: “الان دینت را بخشیدم.”
ابراء معلق:
ابرایی که مشروط به وقوع یک امر است.
مثال: “اگر در امتحان قبول شوی، دَینت را میبخشم.”
البته برخی فقها و حقوقدانان، ابراء معلق را به دلیل مغایرت با اصل لزوم قطعیت در ایقاعات، محل تردید یا حتی غیر نافذ میدانند.
۳. ابراء مطلق و ابراء مقید
ابراء مطلق:
بدون هیچ قید زمانی، مکانی یا شرط خاصی انجام میشود.
مثال: “دَینت را بخشیدم.” (همه و در هر شرایطی)
ابراء مقید:
همراه با قیود و شرایط است، مانند محدودیت زمانی، مکانی یا نوعی. ابراء و اعراض
مثال: “اگر تا پایان ماه مبلغ را پرداخت نکردی، آن را ابراء میکنم.”
۴. ابراء از دین حال و ابراء از دین مؤجل
ابراء دین حال:
دینی که موعد آن فرا رسیده و طلبکار آن را میبخشد.
ابراء دین مؤجل:
دینی که موعد آن هنوز نرسیده، ولی طلبکار زودتر آن را ابراء میکند.
(در این صورت، ابراء اثر فوری دارد و نیازی به رسیدن سررسید نیست.)
۵. ابراء قهری و ابراء اختیاری
ابراء اختیاری:
آنچه به صورت ارادی و با قصد از سوی دائن انجام میشود. این نوع، اصلی و معمول است. ابراء و اعراض
ابراء قهری:
حالتی استثنایی و بیشتر در مباحث فقهی، مثلاً وقتی طلبکار فوت کند و ورثهاش، خود، بدهکار باشند؛ در این صورت، دین به دلیل اتحاد ذمه ساقط میشود. (برخی آن را نوعی از سقوط دین و نه ابراء میدانند.)
ابراء در مهریه (شرح کامل حقوقی و فقهی)
ابراء در مهریه به این معناست که زن (به عنوان طلبکار مهریه) به صورت اختیاری و بدون دریافت هیچ عوضی، از تمام یا بخشی از مهریه خود میگذرد. این عمل یک «ایقاع» (عمل حقوقی یکطرفه) محسوب میشود و نیاز به قبول شوهر (بدهکار) ندارد.
شرایط صحت ابراء مهریه
-
اهلیت زن:
-
زن باید عاقل، بالغ و رشید باشد (اگر محجور باشد، ابراء او بدون تأیید دادگاه یا ولیّ باطل است).
-
-
اختیاری بودن:
-
ابراء نباید تحت اکراه، اجبار یا فریب باشد (مثلاً اگر شوهر زن را تهدید کند، ابراء باطل است).
-
-
مهریه باید معین و مسلم باشد:
-
اگر مهریه مجهول یا نامشخص باشد (مثلاً «هرچه در آینده تعیین کنیم»)، ابراء صحیح نیست.
-
-
عدم وجود عوض:
-
اگر زن در مقابل ابراء، پول یا مال دیگری بگیرد، این عمل ابراء محض نیست، بلکه ممکن است صلح یا هبه معوّض باشد.
-
نحوه اجرای ابراء مهریه
-
شفاهی: زن میتواند به صورت شفاهی بگوید: «من از مهریهام گذشتم».
-
کتبی: بهتر است به صورت سند عادی یا رسمی ثبت شود تا در آینده قابل استناد باشد.
-
در طلاق: گاهی زن در زمان طلاق، برای دریافت طلاق توافقی، از مهریه میگذرد (این مورد باید با رضایت کامل باشد).
آثار حقوقی ابراء مهریه
-
سقوط تعهد شوهر: پس از ابراء، شوهر دیگر تکلیفی برای پرداخت مهریه ندارد.
-
غیرقابل بازگشت بودن: اگر زن بدون شرط ابراء کند، نمیتواند بعداً آن را پس بگیرد (مگر در صورت اثبات اکراه یا فریب).
-
عدم نیاز به ثبت در دفترخانه: ابراء مهریه حتماً نیاز به سند رسمی ندارد، اما برای جلوگیری از اختلاف، بهتر است رسمی شود.
مثالهای کاربردی
مثال صحیح:
-
زن به شوهر میگوید: «من از ۵۰ سکه مهریهام گذشتم» → این ابراء جزئی است و فقط ۵۰ سکه ساقط میشود.
مثال باطل:
-
زن تحت فشار خانواده میگوید: «من مهریهام را بخشیدم» → چون اکراه وجود دارد، ابراء باطل است.
تفاوت ابراء مهریه با سایر نهادها
| مفهوم | تفاوت با ابراء |
|---|---|
| اسقاط حق مهریه | فقط به معنای صرفنظر کردن از حق است، نه بخشش دین. |
| صلح مهریه | معمولاً در مقابل عوض (مال یا امتیاز دیگر) انجام میشود. |
| هبه مهریه | اگر زن مهریه را به شوهر ببخشد، هبه محسوب میشود نه ابراء. |
سوالات متداول
۱. آیا بعد از طلاق میتوان از ابراء مهریه برگشت؟
-
خیر، مگر اینکه فریب، اکراه یا اشتباه ثابت شود. ابراء و اعراض
۲. آیا ابراء مهریه نیاز به شاهد دارد؟
-
خیر، اما برای اثبات در دادگاه، بهتر است شاهد یا سند وجود داشته باشد.
۳. اگر زن فقط بخشی از مهریه را ببخشد، آیا بقیه آن باقی میماند؟
-
بله، فقط همان مقدار بخشیده شده ساقط میشود.
۴. آیا ابراء مهریه در عقد موقت (صیغه) هم امکانپذیر است؟
-
بله، در عقد موقت نیز زن میتواند از مهریه خود بگذرد.
ماهیت ابراء در حقوق:
ابراء یک ایقاع است که بهوسیلهی آن، طلبکار بهطور یکجانبه و با ارادهی خود، دینِ بدهکار را ساقط میکند.
به بیان سادهتر، ابراء عمل حقوقیِ ارادی و یکطرفهای است که با آن دائن (طلبکار) از حق خود صرفنظر میکند، بدون آنکه نیازی به موافقت مدیون (بدهکار) داشته باشد.
اجزای ماهیت ابراء:
۱. ایقاع بودن:
برخلاف عقد که نیاز به توافق دو طرف دارد، ابراء فقط با ارادهی طلبکار واقع میشود.
نیازی به قبول بدهکار نیست (مگر در موارد خاص مانند ابراء در صلح یا معوض).
۲. اسقاط حق:
ابراء یک نوع اسقاط حق است، نه انتقال آن.
طلبکار، دین خود را از بین میبرد، نه اینکه به دیگری منتقل کند یا چیزی در قبال آن بگیرد.
۳. مجانی بودن:
ابراء بهصورت رایگان انجام میشود. در آن، طلبکار چیزی در عوض دریافت نمیکند.
اگر در برابر آن مالی دریافت شود، ممکن است ماهیت آن از ابراء خارج شده و به صلح یا هبه تبدیل گردد. ابراء و اعراض
۴. نیاز به اهلیت دائن:
چون یک ایقاع است و به ارادهی طلبکار انجام میشود، دائن بایدعاقل، بالغ و رشید اشد.
۵. قابلیت اجرا در دیون:
ابراء فقط در مورد دین و تعهدات مالی قابل اجراست و نه در سایر حقوق (مثلاً ابراءِ مالکیت بیمعناست).
مثال حقوقی:
شخص الف از شخص ب مبلغی طلب دارد. الف بهطور رسمی یا عرفی اعلام میکند که:
«ب را از این دین بریالذمه کردم.»
در این صورت، تعهد ب پایان میپذیرد، بدون آنکه ب نیازی به امضاء یا پذیرش آن داشته باشد.
ابراء، ایقاعی است رایگان و ارادی، با اثر حقوقی قطعی، که موجب سقوط دین و برائت ذمهی بدهکار میگردد.
از نظر حقوقی، جزو مهمترین اسباب سقوط تعهدات است که در ماده ۲۸۹ قانون مدنی به آن اشاره شده.
در حقوق مدنی، ابراء یکی از اسباب سقوط تعهدات است و برای اینکه یک ابراء صحیح و معتبر باشد، باید شرایطی فراهم باشد. این شرایط به طور کلی در سه دسته شخص ابراءکننده (دائن)، موضوع ابراء و شکل و اراده در ابراء قابل بررسی است:
۱. شرایط مربوط به دائن (ابراءکننده)
۱. اهلیت قانونی:
ابراءکننده باید عاقل، بالغ و رشید باشد، یعنی اهلیت استیفاء داشته باشد (ماده ۲۹۳ قانون مدنی).
→ صغیر، سفیه یا مجنون نمیتواند دین را ابراء کند مگر با اجازه ولی یا قیم.
۲. مالک بودن نسبت به دین:
فقط کسی که مالک طلب است (یا وکیل/نماینده اوست)، میتواند دین را ابراء کند.
→ مثلاً اگر مهریه زن به شخص ثالث منتقل شده باشد، دیگر خودش نمیتواند آن را ابراء کند.
۲. شرایط مربوط به مدیون (ابراءشونده)
۱. وجود دین:
ابراء فقط زمانی ممکن است که واقعاً دینی در کار باشد.
→ اگر کسی را از دینی که وجود ندارد ابراء کند، عمل بیاثر خواهد بود.
۲. ذمه مدیون باید مشغول باشد:
یعنی تعهد یا دینی باید در ذمه او ثابت باشد. اگر کسی هنوز بدهکار نشده، ابراء معنایی ندارد.
۳. ابراء دین مؤجل:
اگر دین هنوز سررسیدش نرسیده باشد (مؤجل باشد)، باز هم ابراء آن صحیح است، چون دین موجود است.
۳. شرایط شکلی و ارادی
۱. قصد و رضای جدی:
دائن باید با قصد انشاء و رضایت واقعی، دین را ببخشد. ابراء و اعراض
→ ابراء صوری یا از روی شوخی، تهدید، یا اکراه، باطل است.
۲. ابراء باید قطعی باشد: ابراء و اعراض
ابراء مشروط یا معلق به امر آینده، ممکن است از نظر حقوقی معتبر نباشد (چون ابراء ایقاع است و باید منجز باشد).
→ مثلاً گفتن “اگر فردا باران بیاید، دینت را میبخشم” محل اختلاف است.
۳. ابراء رایگان است:
اگر در قبال ابراء چیزی دریافت شود، ممکن است آن را صلح یا معاوضه بدانند، نه ابراء واقعی.
۴. ابراء نیاز به قبول ندارد:
چون ابراء یک ایقاع است، حتی اگر بدهکار مخالفت کند، باز هم ابراء معتبر است.
نکته کاربردی:
در دعاوی مهریه یا بدهی، اگر طرف مقابل ادعای ابراء کند، باید بتواند اثبات کند که ابراء انجام شده و شرایط آن رعایت شده است (مثلاً با سند رسمی یا شهادت شهود).